door Aad Kleijweg

DE HELDENSAGE MAZEPA
UITGEBEELD OP EEN KLEIPIJP

Ivan Stepanovytsj Mazepa (1639–1709)

Kozakkenleider, staatsman en legende

Ivan Stepanovytsj Mazepa werd geboren op 20 maart 1639 nabij Bila Tserkva en overleed op 2 oktober 1709 in Bender, in het huidige Moldavië. Hij was afkomstig uit een adellijke familie en volgde onderwijs aan de Kyiv-Mohyla Academie. Vervolgens studeerde hij aan een jezuïetencollege in Warschau.

Vanaf ongeveer 1659 diende hij aan het hof van de Poolse koning Jan II Casimir. Daarna trad hij in dienst van hetman Petro Dorosjenko (1669–1673) en vervolgens van hetman Ivan Samojlovytsj (1674–1687). Hij klom geleidelijk op in rang en werd generaal-esaul, een van de hoogste militaire functies binnen het Kozakkenhetmanaat.

In 1687 beschuldigde Mazepa hetman Ivan Samojlovytsj ervan het vertrouwen van de Russische tsaar te hebben verloren. Samojlovytsj werd afgezet en Mazepa werd gekozen tot hetman van Linkeroever-Oekraïne. Linkeroever- en Rechteroever-Oekraïne verwijzen naar de gebieden aan weerszijden van de rivier de Dnjepr.

Onder zijn bestuur kende het Kozakkenhetmanaat een periode van economische en culturele bloei. Mazepa vergaarde een groot persoonlijk vermogen en werd een van de rijkste landeigenaren van Europa. Tijdens zijn regeerperiode werden talrijke kerken en kloosters gebouwd of uitgebreid in de karakteristieke Oekraïense barokstijl, ook wel de Mazepabarok genoemd.

In 1702 kwamen de Kozakken van Rechteroever-Oekraïne onder leiding van hetman Semen Pali in opstand tegen het Poolse gezag. Mazepa kreeg van tsaar Peter I toestemming de opstand neer te slaan. Hij versloeg de opstandelingen, waarna Semen Pali gevangen werd genomen en naar Siberië werd verbannen.

Aan het begin van de achttiende eeuw raakte Rusland verwikkeld in de Grote Noordse Oorlog (1700–1721). Tsaar Peter I moderniseerde zijn leger en versterkte de centrale macht. Hierdoor werd de zelfstandige positie van het Kozakkenhetmanaat steeds verder ingeperkt. De Kozakken moesten deelnemen aan zware veldtochten tegen goed getrainde Europese legers, waarvoor zij onvoldoende waren uitgerust. Dit kostte veel mensenlevens.

De definitieve breuk ontstond in 1708, toen Peter I weigerde Oekraïne te verdedigen tegen de oprukkende legers van de Poolse koning Stanisław Leszczyński, bondgenoot van de Zweedse koning Karel XII. Mazepa besloot daarop de zijde van Zweden te kiezen in de hoop een zelfstandig Oekraïne veilig te stellen. Ongeveer 3.000 Kozakken volgden hem.

Tsaar Peter beschouwde dit als verraad. Als vergelding liet hij de Kozakkenhoofdstad Batoeryn en andere plaatsen aanvallen en grotendeels verwoesten.

In 1709 vond de beslissende Slag bij Poltava plaats. Ongeveer 25.000 Zweedse soldaten, gesteund door enkele duizenden Kozakken van Mazepa, namen het op tegen een Russisch leger van circa 45.000 tot 50.000 man onder leiding van tsaar Peter I. De slag eindigde in een beslissende Russische overwinning.

Na de nederlaag vluchtte Mazepa samen met Karel XII naar het Ottomaanse fort Bender. Hij was toen zeventig jaar oud. Na een bewogen leven, waarin hij vele militaire en politieke successen had gekend, zag hij zijn streven naar een zelfstandig Oekraïne verloren gaan. Op 2 oktober 1709 overleed hij in Bender.

Tijdens de Perestrojka (1985–1991) kwam Mazepa in een positiever daglicht te staan in historische publicaties. Na de onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991 groeide zijn status uit tot die van een nationale held. In maart 2009 werd het Ivan Mazepa-kruis ingesteld, een Oekraïense onderscheiding voor personen die zich bijzonder verdienstelijk hebben gemaakt voor Oekraïne.

Wanneer men het leven van Mazepa leest en dit in het licht van de huidige tijd beschouwt, lijkt de geschiedenis zich op sommige punten te blijven herhalen.

Het turbulente leven van Mazepa heeft talloze kunstenaars geïnspireerd. Zijn levensverhaal vormde de basis voor gedichten, muziekstukken, schilderijen, tekeningen en vele legenden.

De legende van Mazepa

De legende van Mazepa bevat slechts een kleine kern van waarheid en is in de loop der eeuwen aangevuld met vele verzonnen elementen. Op de kleipijp die in dit artikel wordt besproken, is deze beroemde legende afgebeeld.

De legende luidt als volgt

Volgens de overlevering diende Mazepa als jonge edelman aan het hof van de Poolse koning Jan II Casimir. Daar zou hij een geheime verhouding hebben gekregen met de vrouw van een Poolse edelman. Toen haar echtgenoot hen samen betrapte, ontstak hij in woede. Aanvankelijk wilde hij Mazepa met zijn zwaard doden, maar uit angst daarbij ook zijn vrouw te verwonden zag hij daarvan af.

In plaats daarvan liet hij Mazepa door zijn bedienden naakt vastbinden op de rug van een wilde hengst. Het paard werd vervolgens met zweepslagen de uitgestrekte steppen ingejaagd.

Het werd een angstaanjagende rit. Het geschrokken dier bleef onophoudelijk doorrennen. De volgende ochtend bereikten paard en ruiter de rand van een donker woud, waar zij werden achtervolgd door een roedel hongerige wolven. De hengst wist zijn belagers echter voor te blijven.

Ook kwamen zij volgens de legende een groep struikrovers tegen, maar ook zij waren niet in staat de voortdenderende hengst tot stilstand te brengen. Uiteindelijk raakte het uitgeputte dier aan het einde van zijn krachten en stortte ter aarde. Mazepa probeerde zich uit zijn boeien te bevrijden, maar was daarvoor te uitgeput en verloor het bewustzijn.

Bij toeval werd hij gevonden door een Kozak, die de touwen losneed en hem naar zijn woning bracht. Daar werd Mazepa liefdevol verzorgd door de dochter van zijn redder. Dankzij hun goede zorgen herstelde hij binnen enkele weken van zijn verwondingen. Toen hij voldoende was aangesterkt, nam hij afscheid van zijn gastvrije verzorgers en vervolgde hij zijn levensweg.

Hier eindigt de legende en begint de historische werkelijkheid.

In de jaren die volgden groeide Mazepa uit tot een van de invloedrijkste leiders van het Kozakkenhetmanaat. Uiteindelijk koos hij tijdens de Grote Noordse Oorlog de zijde van Karel XII van Zweden in de hoop een zelfstandig Oekraïne veilig te stellen. Die droom ging echter verloren na de Russische overwinning bij Poltava.

Hoewel Mazepa zijn uiteindelijke doel niet wist te bereiken, wordt hij tegenwoordig door veel Oekraïners beschouwd als een van de belangrijkste historische figuren in de strijd voor een onafhankelijk Oekraïne. Zijn leven heeft schrijvers, dichters, componisten en kunstenaars eeuwenlang geïnspireerd. Daardoor leeft zijn naam nog altijd voort in de Oekraïense geschiedenis én in de vele legenden die rondom zijn persoon zijn ontstaan.

Schilderij van de Franse schilder Horace Vernet 1789 - 1863

In 1981 is in Gouda bij de Turfsingel aan de straat "Onder de Boompjes" door Freek Mayenburg een pijpenstort aangetroffen waarin een exemplaar is gevonden van onderstaande pijp. Op de pijp zien we in hoog reliëf Mazepa met touwen vastgebonden op rug van de voortdravende hengst. De pijp is zo rond 1870 - 1890 te dateren.

Pijpenmakers die in die periode actief waren zoals P. Goedewaagen & Zoon en P. van der Want Gzn die pijpen maakten met een vergelijkbare versiering in hoog reliëf komen in aanmerking deze pijp te hebben gemaakt.

Leuk om te zien is dat ook een Luciferfabriek in Wenerborg Zweden welke in 1848 daar is opgericht door Robert Bergman uit Falköping een luciferdoosje heeft uitgebracht MAZEPPA  SAFETY MATCHES