door Aad Kleijweg

De geschiedenis van de Nederlandse Staatsloterij gaat terug tot 1726, toen de Generaliteitsloterij werd opgericht. Daarvóór bestonden er al verschillende stedelijke en provinciale loterijen, naast veel illegale loterijen. Met de oprichting van de Generaliteitsloterij wilde de overheid niet alleen extra inkomsten voor de staatskas verwerven, maar ook de wildgroei aan illegale loterijen tegengaan. De eerste trekking vond plaats op 4 april 1726 in de Ridderzaal in Den Haag.

rekking Generaliteitsloterij in de Ridderzaal in Den Haag

Na 1726 veranderde de Generaliteitsloterij meerdere malen van naam, totdat zij in 1848 officieel de Nederlandse Staatsloterij ging heten.

Op beide voorstellingen van de Generaliteitsloterij zien we op het podium drie deftige heren achter een tafel zitten. Aan de kopse kant van de tafel zitten nog twee heren. Links en rechts van hen bevindt zich een kleiner figuur, mogelijk een kind of een dwerg. Op de eerste voorstelling is goed te zien dat deze personen de getrokken loten aanreiken aan de heren aan de uiteinden van de tafel.

Links en rechts op het podium staan houten lotingtrommels waaruit de trekking plaatsvindt. In latere tijden werd het trekkingsproces gemechaniseerd en vervolgens geautomatiseerd. Tegenwoordig vindt de trekking plaats met behulp van een gecertificeerd computersysteem.

Trekking van de Hollandse loterij in Den Haag

Er is een pijp gemaakt in Gouda waarvan ik de voorstelling aanvankelijk niet kon thuisbrengen, totdat ik de bovenstaande prenten onder ogen kreeg. De voorstelling op de pijp blijkt namelijk overeen te komen met die op de prenten. Dit wordt nog eens extra benadrukt door de zakken met geld op de voorgrond, waarop het getal 100 is afgebeeld.

Op de rechterzijde van de ketel zien we Fortuin, de godin van geluk en ongeluk, balancerend op een bal, heel toepasselijk bij een onderwerp als een loterij.

Het model van de pijp is een doetel met knopvormige hiel. In de tweede helft van de negentiende eeuw gebruikten pijpenmakers vaak spraakmakende gebeurtenissen als inspiratie voor het uitbrengen van een pijp.

Het zou kunnen – zij het onder voorbehoud – dat deze pijp is uitgebracht in 1848, toen de Generaliteitsloterij officieel van naam veranderde in de Nederlandse Staatsloterij.