Aad Kleijweg

Onlangs kwam ik in het bezit van een interessant pijpenkopje dat gevonden is in de polder Bloemendaal bij Waddinxveen. In deze omgeving is in het verleden wel vaker stortmateriaal van Goudse pijpenmakers aangetroffen.

De woorden ‘Tweede leven’ in de titel zijn enigszins bizar als je bedenkt dat dit pijpje gemaakt is ter gelegenheid van het overlijden van stadhouder Willem IV in 1751. De nog niet geheel ovale vorm doet vermoeden dat het pijpje al wat eerder is vervaardigd.

Mijns inziens is het pijpje oorspronkelijk in 1747 in gebruik genomen ter gelegenheid van de aanstelling van Willem IV als stadhouder van alle gewesten. In die oorspronkelijke uitvoering ontbraken echter nog de twee medaillons waarin naakte kinderfiguren een schedel omhooghouden.

In het boek De Tabakspijp als Oranjepropaganda van D.H. Duco staan op bladzijde 25 twee voorbeelden afgebeeld van hoe het pijpje er oorspronkelijk heeft uitgezien.

Toen stadhouder Willem IV in 1751 kwam te overlijden, heeft de pijpenmaker vermoedelijk de graveur opdracht gegeven om de twee medaillons alsnog aan te brengen, zodat hij kon inspelen op deze kortstondige gebeurtenis.

De pijpenmaker had hiervoor ook nog voldoende tijd, want hoewel stadhouder Willem IV op 22 oktober 1751 kwam te overlijden, werd hij pas op 4 februari 1752 bijgezet in de Nieuwe Kerk in Delft. Tot die tijd lag hij opgebaard.

Ook een andere pijpenmaker had kennelijk voldoende tijd om een zeer fraaie pijp met hetzelfde thema te produceren. Deze is afgebeeld in het boek Kleipijpen: Drie eeuwen kleipijpen in foto's van W. Krommenhoek en A. Vrij, op bladzijde 219, onder de nummers 835 en 835a.

Beschrijving van de pijpenkop

Het betreft een bijna ovoïde pijpenkop waarop aan de voorzijde als versiering het generaliteitswapen met de zeven provinciën is afgebeeld. Dit wapen wordt vastgehouden door twee staande leeuwen met toegewende gezichten.

Boven de leeuwen zien we twee medaillons met daarin naakte kinderfiguren, die symmetrisch ten opzichte van elkaar zijn geplaatst. Met hun buitenste hand houden zij een schedel omhoog. Het is niet goed zichtbaar wat de kinderfiguren in hun andere hand vasthouden. Mogelijk rusten zij daarmee op een zeis of houden zij een zandloper vast. Ook dit zijn attributen die symbolisch met de dood in verband worden gebracht.

Links en rechts van het generaliteitswapen zijn vlaggen geplaatst. Op de linker vlag staat een zon afgebeeld en op de rechter een staande leeuw. Rond de vlaggenmasten zijn bladranken met oranjeappeltjes gedrapeerd.

De pijpenkop draagt het hielmerk De Dortse Maagd, dat is toe te schrijven aan de Goudse pijpenmaker Maarten Verzijl. Als bijmerk is aan de linkerzijde het wapen van Gouda aangebracht.

De geschiedenis

Willem IV werd op 1 september 1711 geboren in Leeuwarden. Krachtens zijn geboorte werd hij stadhouder van Friesland en in 1718 ook van Groningen. In 1722 kwamen daar de gewesten Gelderland en Drenthe bij.

Totdat Willem IV meerderjarig werd, trad zijn moeder op als regentes. Deze taak vervulde zij tot 1731. Op 25 maart 1734 trouwde hij in Londen met Anna van Hannover.

In 1747 werd Willem IV, als gevolg van de politieke omstandigheden, aangesteld als stadhouder van alle gewesten. Lang heeft hij dit ambt echter niet kunnen bekleden, want op 22 oktober 1751 kwam hij te overlijden.

Op 4 februari 1752 werd hij uiteindelijk bijgezet in de koninklijke grafkelder van de Nieuwe Kerk in Delft.

Begrafenisstoet op het marktplein van Delft

Aanvulling:

De broer van Maarten Verzijl, Frans Verzijl heeft dezelfde pijp uitgebracht waarbij we kunnen zien hoe fraai de steel is bewerkt. Deze pijp heeft het hielmerk Leeuw in de Hollandse tuin.