Aad Kleijweg

Er zijn nogal wat pijpenkopjes gevonden met de Latijnse tekst Felix Meritis, wat letterlijk ‘Gelukkig door verdiensten’ betekent. Voor zover mij bekend, zijn er drie typen van deze pijpjes gemaakt.

Door de leden van het genootschap Felix Meritis zijn menig pijpje gerookt en gebroken, waarna ze voor hun gebouw in Amsterdam in de gracht werden geworpen. Het was daarom niet verwonderlijk dat er in 1974, toen de Keizersgracht werd afgedamd, Felix Meritis-pijpjes tevoorschijn kwamen.

In dit artikeltje gaan we wat dieper in op hoe deze pijpjes eruitzagen, wat Felix Meritis was en door wie de pijpjes werden gemaakt.

• De Felix Meritis pijpjes
• Wat was Felix Meritis
• Wie was de pijpenmaker van de Felix Meritis pijpjes

De pijpjes van Felix Meritis

Nr. 1. Een slanke, ovoïde pijpenkop, gevonden in Amsterdam, heeft de tekst FELIX MERITIS als bandstempel rondom de ketelrand. Het hielmerk is de gekroonde 96. Op de linkerzijde van de hiel zien we het bijmerk, het wapen van Gouda, en aan de rechterzijde het vormmerk: een stip.

Nr. 2. Een ovoïde pijpenkop, gevonden in Gouda, heeft de tekst FELIX MERITIS tussen twee parelranden rondom de ketelrand. Het hielmerk is de gekroonde 96. Op de linkerzijde van de hiel zien we het wapen van Gouda.

Van dit type pijpje, met de tekst tussen de parelranden, is bekend dat er zowel exemplaren met een smalle als met een bredere kop waren.

Nr. 3. Een ovoïde pijp is gemaakt ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van het genootschap FELIX MERITIS. Het hielmerk is de gekroonde 96. Op de linkerzijde van de hiel zien we het wapen van Gouda. Op de rechterzijde van de hiel zien we als vormmerk twee stippen.

Aan de rokerszijde van de ketel zien we een medaillon met daaromheen de tekst VYFTIG JARIG BESTAAN. 1827. In het medaillon staat de naam van het genootschap FELIX MERITIS, met daaronder in reliëf dezelfde voorstelling die we centraal terugvinden in het fronton van het gebouw van het genootschap: een bijenkorf op een sokkel, met bloemen eromheen. De bijenkorf was het symbool van het genootschap.

Literatuur:

[1] Krommenhoek, W. en Vrij A. , z.j. (1986). Kleipijpen Drie eeuwen Nederlandse kleipijpen in foto's. Amstelveen.
[2] Tijmstra F. en Meulen J. van der (1988). De Kleipijp als bodemvondst
[3] Friederich F.H.W. (1975). Pijpelogie
[4] Tymstra F. (1978) PKN 1e Jaargang
[5] Oostveen (2002) Het Profiel, Mededelingenblad van AWN afdeling Amsterdam en omstreken. September
[6] Helbers G.C. en Goedewaagen D.A. (1942) Goudsche Pijpen

Wat was Felix Meritis?

Op initiatief van de horlogemaker Willem Writs werd op 3 november 1777 door een aantal gegoede burgers van Amsterdam met een wetenschappelijke en kunstzinnige belangstelling het genootschap Felix Meritis opgericht. Felix Meritis betekent letterlijk ‘Gelukkig door verdiensten’.

Het genootschap was opgericht ter bevordering van kunst en wetenschap. Het was onderverdeeld in vijf afdelingen: Natuurkunde, Tekenkunde, Letterkunde, Muziek en Koophandel. Deze laatste afdeling was de belangrijkste.

Aanvankelijk was het genootschap gehuisvest aan de Leliegracht en de Oudezijds Voorburgwal. Door het groeiende aantal leden was men echter genoodzaakt een ander onderkomen te zoeken.

In 1786 werd besloten een eigen gebouw te laten bouwen. Hiervoor werd een wedstrijd uitgeschreven voor architecten. Jacob Otten Husly won deze wedstrijd met zijn ontwerp, getiteld Tempel der Verlichting.

Om het gebouw te kunnen realiseren, werden vier panden aan de Keizersgracht aangekocht en gesloopt. Na de sloop begon de bouw. In 1787 werd het gebouw plechtig ingewijd.

Het gebouw is opgetrokken in de Lodewijk XVI-stijl en behoort tot de mooiste gebouwen van Amsterdam uit de achttiende eeuw.

Het aanzien van het gebouw wordt geaccentueerd door de vier Corinthische halfzuilen en het daarop geplaatste hoofdgestel met fronton. In het fronton bevindt zich in reliëf een bijenkorf, die het symbool is van het genootschap Felix Meritis. De bijenkorf, geplaatst op een sokkel met bloemen eromheen, zien we ook terug op het pijpje dat ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum van het genootschap Felix Meritis werd gemaakt.

Dit kolossale pand werd in de volksmond gewoon Felix genoemd. Door een dalend ledenaantal en stijgende exploitatiekosten was het genootschap in 1889 genoodzaakt zichzelf op te heffen. Het pand werd vervolgens verkocht aan de drukkerij Holdert & Co.

Op 19 februari 1932 werd het gebouw zwaar beschadigd door een brand, waarna het werd hersteld. Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw het hoofdkwartier van de CPN (Communistische Partij Nederland). Leden van de partij hebben het gebouw zowel aan de buiten- als aan de binnenkant zo veel mogelijk in de oorspronkelijke staat hersteld.

In de roerige jaren die volgden, veranderde het gebouw in een cultuurpaleis. Er vonden optredens plaats van Ramses Shaffy, Liesbeth List, Jenny Arean, Freek de Jonge en vele andere bekende en onbekende artiesten.

In 1971 werd het Shaffytheater opgericht, waar veel experimentele muziek-, dans- en toneelvoorstellingen werden opgevoerd. In 1988 werd de subsidie van de gemeente Amsterdam aan het Shaffytheater stopgezet. De activiteiten werden door de Stichting Felix Meritis in gewijzigde vorm voortgezet. Hierdoor konden de theatermakers nog enige tijd doorgaan met hun voorstellingen.

In 1992 werd het gebouw voor een lange periode in erfpacht genomen door de gemeente Amsterdam. Tegenwoordig heeft het gebouw weer zijn oorspronkelijke functie en is het opnieuw een ontmoetingsplaats voor kunstenaars, wetenschappers en cultureel geïnteresseerden.

Wie was de pijpenmaker van de Felix Meritis-pijpjes?

Uit navraag bij verschillende verzamelaars en uit de literatuur blijkt dat alle pijpjes met de tekst Felix Meritis, evenals die ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum, door dezelfde pijpenmaker zijn gemaakt. Ze hebben allemaal het hielmerk van de gekroonde 96.

Dit merk was in die tijd in gebruik bij Pieter Stomman. Hij had het merk verkregen van zijn moeder, Susanna de Vrije, de weduwe van zijn vader, Jacobus Stomman. Pieter Stomman was werkzaam als pijpenmaker van 1770 tot 1838.

‘Gelukkig door verdiensten’ (Felix Meritis) zal voor Pieter Stomman ongetwijfeld een passende betekenis hebben gehad, want hij lijkt als enige pijpenmaker pijpjes aan het genootschap te hebben mogen leveren. Mochten er toch nog pijpjes van een andere pijpenmaker bestaan, dan is Pieter Stomman in ieder geval de grootste leverancier geweest.

Pieter Stomman werd geboren in 1751 en begon op negentienjarige leeftijd met het maken van pijpen. Van 1781 tot 1798 was hij overman en deken van het pijpenmakersgilde. Van 1799 tot 1811 vervulde hij de functie van provisioneel commissaris. Zijn laatste functie was die van commissaris, die hij van 1815 tot 1832 bekleedde.

Pieter Stomman overleed in 1839. Naast het merk van de gekroonde 96 gebruikte hij ook de merken gekroonde 16, 54 en L.

PIETER STOMMAN JACOBSZ 1751-1839 en zijn vrouw MARIA STOMMAN-VERBRUGGEN 1751-1817

Slechts zelden zullen we ons een voorstelling kunnen maken van hoe een pijpenmaker eruit heeft gezien, maar van Pieter Stomman en zijn vrouw zijn miniaturen bewaard gebleven. In 1942 waren deze miniaturen nog in het bezit van G.M. van der Want, een telg uit het bekende pijpenmakersgeslacht Van der Want.

Dat een familielid uit het pijpenmakersgeslacht Van der Want deze miniaturen in bezit had, is niet zo vreemd als we bedenken dat de derde dochter van Pieter Stomman, Sara, getrouwd was met Pieter van der Want Gzn.

Verpakkingsmerk de gekroonde 96 van Pieter Stomman